Шажын-чдлгени ыдыктыг чери – Бурган-Даа
Чаа-Хл кожуун делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга белеткенип турар. «Бурган-Даа» шажын объектизи – шуулганны шупту киржикчилеринге сорунзаны тп чери апаар. Август айда болуп эртер шуулганны киржикчилери болгаш аалчылары бо сарыг шажынны тураскаалдыг черин сонуургап кээр.
Тываны девискээринде тгн, культураны болгаш шажын-чдлгени тыва чонга ыдыктыг, делегей чергелиг нелиг тураскаал – Чаа-Хл кожуунда Сме дагны ужунда, тгч эртемденнерни шинчилеп тодаргайлааны-биле алырга, хаяга 1260-1368 чылдар езинде оюп сиилбээн Авыда бурганны овур-хевири.
Чонну “Бурган-Даа” деп адай бергени бо чер чгле Чаа-Хл кожуунну эвес, а бг Тываны шажын-чдлге болгаш турисчи ужур-дузалыг онзагай булуу апарган. Ылагыя чайын Бурган-Даандан Чаа-Хл кожуунну делгемнерини каас-чараш бойдузун, Саян-Шушенск ГЭС-ти суг шыгжамырыны хлбээн крп болур.
Чаа-Хл кожуунну чагырга даргазы Аркадий Одегейни чугаалап турары-биле алырга, кожуун хй санныг аалчылар хлээп алырынга баш удур белеткенип эгелээнин дынаткан.
«Чылды-на 12 му хире турист кожуунда кээп турар. Оларны сонуургап барыксаар черлерини аразында Барган-Даа, эм шынарлыг аржааннар, Идик-Хончу деп чурумалдыг чер бар. Бо чылын туристерни саны каш катап зерин манап турар бис.
Онза тураскаалдыг черни сонуургап кээр аалчыларга бг талалыг эптиг байдалдарны тургузуп, айыыл чок чорукту хандырарынче улуг кичээнгейни угландырып турар бис. Сме дааны девискээрин чаагайжыдып, ынаар баар орукту чаартып, кожуун твнде немелде аалчылар чурттаар база хй-ниитини чемненилге черлерин тургузуп эгеледивис. Бо ыдыктыг чер шуулган программазыны кол зээни бирээзи болур. Шуулганга келген аалчы брз бодун кзенчиг болгаш сагыш човаашкын-биле бргеткен болурун кзээр-дир бис» – деп, чагырга даргазы белеткел ажылдарын таныштырган.
Чаа-Хл шынааны Саян-Шушенск ГЭС-ти суг хлбээ хме ап, куйда бурганны овур-хевири суг адаанче длнп, чоорту буступ эгелээрге, Авыда бурганны овур-хевирини хоолгазын Сме дагны бедиинде хаяга оюп сиилбээш, диргизип, ынаар нер чаданы тудуп кылган.
«Шаг шаандан бээр тус черни чурттакчылары Авыда бурганга чалбарып чораан. Бургандан айыс алыр дээн улус чгле апрель, май, июнь айларда ааа чедип болур аргалыг. Херээжен улус бурганга чалбарып, тейлээрде тыва тоннуг азы юбкалыг болур, чврлг болза, калбак аржыыл-биле орааттынып алыр.
Куй иштинге аъш-чем, ст, ойнаарактар болгаш оон-даа ске члдер салбас, Бургандан бедик черге хей-аът туктары, кадактар азып болбас дээш чурумну бдн дрмнерин сагыыры чугула. Бурган чалараан чер арыг турар ужурлуг.
Чонну чаа «Бурган-Даа» деп адай берген шажын-чдлгени ыдыктыг черинче нер 108 чаданы чаа-хлчлер тутканындан бээр беш чыл чеде берди. Келген улуска эптиг байдалдарны тургузуп, мында са салыр, кадак шарыыр, ргл хааржакчыгажын, дыштаныр черлерни, кылган» – деп, Чаа-Хл кожууну тп ном саыны методизи Динара Доржу чугаалаан.
Тывага август 17-ден 20-ге чедир болуп эртер IV делегей чергелиг сарыг шажын шуулганы Сибирь федералдыг округка чылды кол болуушкуннарыны бирээзи болур. Шуулган чгле календарьлыг хемчег эвес, а регионда инфратургузугну эде чаартырынга, шажын чдлге, редилгени болгаш культуралар аразында харылзааны сайзырадырынга чугула базым апаар ужурлуг.
